1. Vì sao số bậc cầu thang được quan tâm?

Cầu thang vừa là bộ phận kết nối các tầng vừa ảnh hưởng trực tiếp đến việc di chuyển trong nhà. Trong phong thủy dân gian, số bậc thường được gắn với vòng tuần hoàn Sinh – Lão – Bệnh – Tử, trong đó “Sinh” được xem là cung mang ý nghĩa tốt. Cách tính này được sử dụng phổ biến trong thiết kế nhà ở, nhưng thuộc phạm vi quan niệm phong thủy, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật có thể chứng minh khả năng mang lại tài lộc hay may mắn. 

Về mặt xây dựng, ưu tiên quan trọng hơn là cầu thang phải có kích thước phù hợp và bảo đảm an toàn. Quy chuẩn xây dựng quy định với cầu thang nhà ở, chiều cao bậc tối đa 190 mm, chiều rộng mặt bậc tối thiểu 250 mm; đồng thời tỷ lệ giữa chiều cao và chiều rộng bậc phải nằm trong giới hạn quy định.

Do đó, cách tiếp cận hợp lý là tính số bậc dựa trên chiều cao tầng trước, sau đó điều chỉnh trong phạm vi cho phép để phù hợp với quan niệm phong thủy, thay vì cố định một con số rồi ép thiết kế theo nó.

Số bậc cầu thang được nhiều gia đình quan tâm khi thiết kế nhà ở. Ảnh: Sưu tầm.

2. Cách tính số bậc cầu thang theo Sinh – Lão – Bệnh – Tử

Đây là cách tính đơn giản và phổ biến nhất. Bốn cung được sắp xếp theo thứ tự:

• Bậc 1: Sinh
• Bậc 2: Lão
• Bậc 3: Bệnh
• Bậc 4: Tử
• Bậc 5: Sinh

Sau mỗi chu kỳ 4 bậc, vòng đếm được lặp lại từ đầu. Vì vậy, những số bậc kết thúc ở cung Sinh thường là 5, 9, 13, 17, 21, 25... và có thể khái quát bằng công thức 4n + 1.  Ví dụ, nếu cầu thang có 21 bậc, có thể tính: 21 chia theo chu kỳ 4 sẽ dư 1, nên bậc cuối rơi vào cung Sinh. Tương tự, 17 hoặc 25 bậc cũng kết thúc tại cung này.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ chọn 21 hoặc 25 bậc là phù hợp với mọi căn nhà. Số bậc thực tế còn phụ thuộc vào chiều cao giữa hai sàn. Nếu cố tăng hoặc giảm số bậc chỉ để đạt một con số phong thủy mà khiến bậc quá cao hoặc quá thấp, cầu thang có thể trở nên khó đi và kém an toàn.

Vòng Sinh – Lão – Bệnh – Tử được dùng phổ biến để tính số bậc cầu thang theo quan niệm phong thủy. Ảnh: Sưu tầm.

3. Cách tính số bậc dựa trên chiều cao tầng

Để xác định số bậc thực tế, trước hết cần đo chính xác chiều cao từ mặt sàn tầng dưới đến mặt sàn tầng trên. Công thức cơ bản là:

Số bậc = Chiều cao tầng ÷ Chiều cao dự kiến của một bậc

Chẳng hạn, nếu chiều cao tầng là 3,6 m và dự kiến mỗi bậc cao khoảng 180 mm, phép tính sẽ cho khoảng 20 bậc. Lúc này, kiến trúc sư có thể điều chỉnh chiều cao mỗi bậc hoặc phương án chia thang để đạt số bậc phù hợp hơn, thay vì đơn giản làm tròn theo công thức phong thủy.

Theo QCVN 05:2008/BXD, cầu thang trong nhà ở có chiều cao bậc tối đa 190 mm và chiều rộng mặt bậc tối thiểu 250 mm; tổng của hai lần chiều cao bậc cộng chiều rộng mặt bậc phải nằm trong khoảng 550–700 mm.

Vì vậy, nếu chiều cao tầng khiến các phương án 17, 21 hay 25 bậc đều không đáp ứng được kích thước hợp lý, an toàn và khả năng sử dụng nên được ưu tiên trước yếu tố phong thủy.

Số bậc thực tế cần được tính cùng chiều cao tầng và kích thước từng bậc. Ảnh: Sưu tầm.

4. Cách chọn số bậc cầu thang phù hợp với từng tầng

Một trong những vấn đề dễ gây nhầm lẫn là nên tính số bậc theo từng tầng hay toàn bộ cầu thang trong nhà. Trong thực tế, cách đếm có thể khác nhau tùy quan niệm của gia chủ và cách xác định điểm bắt đầu, điểm kết thúc. Một số cách tính đếm từ bậc đầu tiên của vế thang đến sàn hoặc chiếu tới; một số quan niệm lại xem xét tổng số bậc của toàn bộ hệ cầu thang.

Vì vậy, khi thiết kế nhà nhiều tầng, không nên tự đặt mục tiêu tổng số bậc cho cả căn nhà rồi chia đều một cách máy móc. Mỗi tầng có thể có chiều cao khác nhau do thay đổi cốt sàn, kết cấu hoặc yêu cầu thiết kế. Phương án hợp lý là xác định chiều cao từng tầng, tính số bậc và chiều cao bậc tương ứng, sau đó mới đối chiếu với quy luật phong thủy mà gia đình lựa chọn.

Với cầu thang có chiếu nghỉ, cần thống nhất cách đếm ngay từ đầu. Một số tài liệu phong thủy phổ biến xem chiếu nghỉ như một đơn vị trong quá trình đếm bậc, trong khi cách thể hiện trên bản vẽ kỹ thuật có thể khác. Vì vậy, nên thống nhất cách tính giữa gia chủ, kiến trúc sư và đơn vị thi công để tránh trường hợp cùng một cầu thang nhưng mỗi bên lại cho ra số bậc khác nhau.

5. Kinh nghiệm chọn số bậc cầu thang hợp phong thủy và an toàn 

Sau khi xác định số bậc theo vòng Sinh – Lão – Bệnh – Tử, gia chủ không nên cố định một con số như 17, 21 hay 25 mà bỏ qua kích thước thực tế. Số bậc cần được tính đồng thời với chiều cao tầng, chiều cao cổ bậc và chiều rộng mặt bậc để tạo độ dốc phù hợp. Theo TCVN 13967:2024, với nhà ở riêng lẻ, mặt bậc không nhỏ hơn 250 mm; chiều cao bậc từ 50–220 mm, trong đó khuyến khích không quá 190 mm; đồng thời 2 lần chiều cao bậc cộng chiều rộng mặt bậc nằm trong khoảng 550–700 mm.

Vì vậy, nếu chiều cao tầng không phù hợp để đạt một số bậc được coi là đẹp về phong thủy, nên ưu tiên điều chỉnh trong giới hạn kỹ thuật thay vì ép thiết kế. Cầu thang có bậc quá cao hoặc mặt bậc quá hẹp sẽ gây khó khăn khi di chuyển, đặc biệt với trẻ nhỏ và người cao tuổi. Ngoài kích thước bậc, cần chú ý chiều rộng bản thang, chiều cao thông thủy, chiếu nghỉ, tay vịn và lan can. TCVN 13967:2024 yêu cầu chiều rộng bản thang tối thiểu 700 mm, chiều cao thông thủy tối thiểu 2 m và lan can tại các cạnh hở có chiều cao tối thiểu 900 mm.

Cầu thang cần bảo đảm kích thước bậc, tay vịn, lan can và chiếu nghỉ phù hợp. Ảnh: Sưu tầm.

Quan trọng nhất, Sinh – Lão – Bệnh – Tử chỉ là quan niệm phong thủy dân gian, không phải tiêu chuẩn bắt buộc trong thiết kế nhà ở. Nếu gia đình coi trọng phong thủy, có thể ưu tiên số bậc kết thúc ở cung Sinh khi điều kiện kỹ thuật cho phép. Ngược lại, nếu việc chọn số bậc phong thủy khiến cầu thang trở nên quá dốc hoặc bất tiện, an toàn và công năng sử dụng vẫn nên được đặt lên trước.